Пурсишҳои печидаи фалсафии ҷаҳон
Андешкадаи Қалам
Бархе аз ин пурсишҳо чунон амиқ ва печидаанд, ки қарнҳо файласуфон, донишмандон ва андешамандонро ба худ машғул кардаанд, бидуни ин ки посухи қатъӣ барои онҳо ёфт шавад.
Инак, бархе аз ин пурсишҳо:
Чаро ҷаҳон вуҷуд дорад?
Ин пурсиш, ки тавассути файласуфи олмонӣ, Мартин Хайдеггер дар китоби “Ҳастӣ ва замон” матраҳ шуд, шояд бунёдитарин суоли фалсафӣ бошад. Чаро ҷаҳон вуҷуд дорад? Чаро ба ҷойи “ҳеч чиз” (адами мутлақ), “чизе” вуҷуд дорад? Ин суол ба маншаъи ҳастӣ ва далели вуҷуди кайҳон ишора дорад. Оё ҷаҳон ба худии худ ба вуҷуд омадааст? Оё нерӯе фаротар аз қонунҳои физикӣ, монанди Худо ё як асли метафизикӣ масъули хилқат аст? Ё шояд ин пурсиш асосан бемаъност, зеро зеҳни башар барои фаҳмидани чунин мафоҳиме маҳдуд аст?
Ин суол ба ҳавзаҳои метафизик ва кайҳоншиносӣ кашида мешавад. Бархе файласуфон, монанди Лейбнитс мӯътақид буданд, ки ҷаҳон бояд “далели кофӣ” барои вуҷуди худ дошта бошад, дар ҳоле, ки дигарон, монанди Сартр вуҷудро амре пуч ва бидуни далели зотӣ медонанд. Ин пурсиш ҳамчунон бепосух монда ва моро водор мекунад, то ба маҳдудиятҳои фаҳми инсонӣ ва моҳияти воқеият фикр кунем.
Моҳияти огоҳӣ чист?
Огоҳӣ, яке аз розомезтарин падидаҳои ҷаҳон аст. Мо медонем, ки огоҳ ҳастем, аммо чаро ва чӣ гуна ин огоҳӣ ба вуҷуд меояд? Ин суол, ки ба “масъалаи сахти огоҳӣ” (Hard Problem of Consciousness) маъруф аст ва тавассути Девид Чалмерс матраҳ шуд, ба ин мавзӯъ ишора дорад, ки чаро таҷрибаҳои зеҳнӣ (монанди эҳсоси ранги қирмиз ё таъми қаҳва) дар мағзи мо ба вуҷуд меоянд? Оё огоҳӣ сирфан натиҷаи фаъолиятҳои нейронӣ аст, ё чизе фаротар аз модда, монанди руҳ ё ҷавҳарае ғайрифизикӣ, дар он дахил аст?
Фарзияҳои мухталифе дар ин замина вуҷуд дорад: аз моддигароӣ (ки огоҳиро маҳсули мағз медонад) то дугонаангорӣ (ки зеҳн ва баданро ҷудо аз ҳам мебинад) ва ҳатто фарзияҳои панпсихизм, ки мӯътақиданд, огоҳӣ дар ҳама чиз, ҳатто дар зарроти бунёдӣ вуҷуд дорад. Аммо ҳеч як аз ин фарзияҳо ба таври комил ин муамморо ҳал накардаанд. Ин суол на танҳо фалсафӣ, балки барои улуми аъсоб ва ҳуши маснуӣ низ ҳаётӣ аст, зеро фаҳми огоҳӣ метавонад ба мо кӯмак кунад, то бифаҳмем, оё мошинҳо метавонанд рӯзе “огоҳ” шаванд ё хайр.
Оё воқеияти айнӣ вуҷуд дорад?
Оё ҷаҳоне, ки мо таҷриба мекунем, воқеӣ аст, ё сирфан таваҳҳуме дар зеҳни мост? Ин суол ба фалсафаи идеализм ва реализм бозмегардад. Файласуфоне монанди Ҷорҷ Беркли мӯътақид буданд, ки ҷаҳон, танҳо дар зеҳни мо вуҷуд дорад ва бидуни огоҳии мо, ҳеч чиз воқеӣ нест (“будан яъне идрок шудан”). Дар муқобил, реалистҳо монанди Аллома Табобаӣ мӯътақиданд, ки ҷаҳон мустақил аз зеҳни мо вуҷуд дорад.
Ин пурсиш бо пешрафти илм печидатар шудааст. Барои мисол, механикаи квантӣ нишон медиҳад, ки мушоҳидагар метавонад бар рафтори заррот таъсир бигузорад, ки ин мавзӯъ идеализмро тақвият мекунад. Аз сӯйи дигар, фарзияи шабеҳсозӣ (монанди фарзияи Ник Бостром) пешниҳод медиҳанд, ки мумкин аст дар як шабеҳсозии компютерӣ зиндагӣ кунем. Агар ин тавр бошад, оё воқеияти мо сирфан як барномаи компютерӣ аст? Ин суол моро ба тааммул дар моҳияти ҳақиқат ва наҳваи дарки он водор мекунад.
Озодии ирода дорем ё ҳама чиз аз пеш таъйин шудааст?
Оё мо воқеан дар тасмимгириҳоямон озод ҳастем, ё ҳама чиз тавассути омилҳои хориҷӣ, монанди қонунҳои физик, генетик, ё муҳит таъйин шудааст? Ин пурсиш ба баҳс миёни ҷабргароӣ ва ихтиёргароӣ бозмегардад. Ҷабргароён мӯътақиданд, ки ҳамаи рӯйдодҳо, аз ҷумла аъмоли инсонӣ, натиҷаи иллатҳои қаблӣ ҳастанд, дар ҳоле, ки тарафдорони озодии ирода истидлол мекунанд, ки мо тавоноии интихоби мустақил дорем.
Ин суол паёмадҳои амиқе барои ахлоқ, масъулият ва адолат дорад. Агар озодии ирода вуҷуд надошта бошад, оё метавонем касеро ба хотири аъмолаш сарзаниш кунем? Аз сӯйи дигар, агар озод бошем, чӣ гуна метавонем ин озодиро дар ҷаҳоне, ки ба назар мерасад тавассути қонунҳои физикӣ идора мешавад, тавзеҳ диҳем? Пешрафтҳои ахир дар улуми аъсоб, ки нишон медиҳанд мағзи мо гоҳе қабл аз огоҳии мо тасмим мегирад, ин баҳсро печидатар кардааст.
Маънои зиндагӣ чист?
Шояд ҳеч суоле ба андозаи “маънои зиндагӣ чист?” дар тӯли таърих башарро ба худ машғул накарда бошад. Оё зиндагӣ ҳадафе зотӣ дорад, ё бояд худамон барои он маъно халқ кунем? Экзистентсиалистҳое монанди Жан-Пол Сартр ва Албер Камю мӯътақид буданд, ки зиндагӣ ба худии худ маъное надорад ва ин мо ҳастем, ки бояд ба он маъно бибахшем. Дар муқобил, фалосифае мӯътақиданд, ки ҳадафи зиндагӣ дар иртибот бо Худо, ҷаҳон, ё як назми кайҳонӣ нуҳуфтааст.
Ин суол бавежа дар дунёи модерн, ки бо суръат ва печидагии рӯзафзун ҳамроҳ аст, аҳаммияти бештаре пайдо кардааст. Оё маъно дар лаззат, дониш, хидмат ба дигарон, ё чизи дигаре нуҳуфтааст? Посух ба ин суол на танҳо ба боварҳои шахсӣ, балки ба фарҳанг, таърих ва шароити зиндагии ҳар фард бастагӣ дорад.
Марг чист ва чӣ чизе пас аз он меояд?
Марг яке аз маъдуд яқинҳои зиндагӣ аст, аммо моҳияти он ҳамчунон як роз аст. Оё марг поёни комили вуҷуд аст, ё бахше аз мо (монанди руҳ) ба ҳаёт идома медиҳад? Адёни мухталиф посухҳои мутафовите ба ин суол додаанд, аз таносух дар ойини ҳинду то биҳишту ҷаҳаннам дар адёни иброҳимӣ. Аз манзари фалсафӣ, марг ба мо ёдоварӣ мекунад, ки вуҷудамон маҳдуд аст, аммо оё ин маҳдудият маъное дорад? Фалсафа наметавонад ва натавонистааст посухе ба ин суоли аслӣ бидиҳад.
Печидатарин суолҳои фалсафии ҷаҳон на танҳо зеҳни моро ба чолиш мекашанд, балки моро ба сафаре амиқ дар даруни худ ва ҷаҳони атрофамон даъват мекунанд.
Ин пурсишҳо посухҳои қатъӣ надоранд, аммо ҳамин адами қатъият аст, ки онҳоро ҷаззоб ва арзишманд мекунад. Фалсафа ба мо ёд медиҳад, ки гоҳе пурсидани суол аз ёфтани посух муҳимтар аст, зеро ин пурсишҳо моро ба фикр кардан, ковиш ва рушд вомедоранд.
(Тобнок)
